Afshin Ellian over de dood van Ali Khamenei: ‘Iedereen was verlamd. En daarna: gehuil, gelach, gedans’
De vraag of hij in zijn hoofd de ruimte heeft om te bevatten wat er gaande is, is voor Afshin Ellian vooral een aanmoediging. Een aanmoediging om te delen wat er in dat hoofd omgaat.
Een hoofd vol inzichten
In de eerste 5 minuten dat hij in zijn leunstoel zit, passeren Montesquieu, de waarde van diens scheiding der machtenen het flagrante misbruik daarvan door het Iraanse regime de revue.
Daarna: een minicollege over de denkwijze van Donald Trump, en hoe je uit de onsamenhangende mededelingen van de Amerikaanse president kunt destilleren wat hij van plan is met Iran.
‘Ik ben een trumpoloog geworden,’ zegt Ellian. ‘Hij is een meester van de desinformatie, maar wie zegt dat hij geen plan heeft, begrijpt hem niet. Trump heeft een uitgewerkt plan. Hij zaaide zo veel verwarring, dat zelfs Khamenei uit zijn hol tevoorschijn kwam.’
Hoogleraar, columnist en architect van de nieuwe Iraanse democratie?
De zestigjarige rechtsgeleerde brengt in elk gesprek zijn hele persona. Hij is hoogleraar in Leiden, filosoof en dichter. Hij is columnist bij EW en De Telegraaf.
Verdediger van liberale waarden, prominent bestrijder van het islamisme, en om die reden al jaren ernstig bedreigd.
En hij is een van de architecten van de Iraanse democratie die zal moeten herrijzen als de ayatollahs zijn verjaagd. Daarover later meer.
Praten doet Ellian bijna onafgebroken en in bloemrijk Nederlands. Ondanks de zware thema’s klinkt vaak een lach, zelfs als het gaat over het regime dat hij al zijn hele volwassen leven verafschuwt.
Er schuilt een belachelijkabsurdisme in het denken van het regime. Een enkele keer zakt zijn volume naar fluisterniveau en zegt hij dingen als: ‘Onmacht. Dat gevoel beheerst de mensen in Iran al 47 jaar.’
Of, over de 20-jarige Hadis Najafi, die in 2022 voor de camera haar haar in een staart deed, haar hijab afdeed, in protest de straat opging en door de zedenpolitie werd vermoord. ‘Waarom moest dit meisje dood? Er zit geen enkele logica in. Het is sadisme.’
De aanval van Amerika en Israël op Iran
Van slapen is afgelopen tijd weinig gekomen, zegt hij in een kleine kamer op de beveiligde gang in de Leidse Rechtenfaculteit. Op die vrijdagavond 27 februari, zijn zestigste verjaardag, kón hij simpelweg niet naar bed.
‘Al weken wist ik dat het eraan zat te komen, ik wist dat ze gingen bombarderen. Ik volgde tot 3 uur ’s nachts het nieuws vanuit Iran. Ik wilde wakker zijn, ook om antwoord te kunnen geven op vragen van de mensen daar met wie ik contact heb.’
Uur na uur verstreek, maar de aanval van de Amerikanen en de Israëliërs bleef uit. ‘Vlak voordat ik ging slapen, stuurde ik een bericht aan mijn netwerk in Iran. Houd discipline, schreef ik. Breng jezelf niet in gevaar, koop medicijnen.’‘Halverwege de nacht werd ik wakker: nog steeds niks.
Om half 9 rende mijn kleindochter, die bij ons logeerde, onze slaapkamer in. Word wakker, zei ze, het is begonnen!’
De sterke hand der gerechtigheid
Tijd om rustig voor de televisie te gaan zitten, was er niet. Er stond die middag in Brussel een bijeenkomst gepland met het 7 Aban Front, de organisatie van vooraanstaande Iraanse dissidenten die zich verzetten tegen de Islamitische Republiek.
‘Het gevoel waarmee ik in de auto zat… wow. Nu gaat het regime voelen wat wij niet konden bewerkstelligen: de sterke hand der gerechtigheid. Ze zullen vandaag vervloeken dat ze zijn geboren.’
Vrij Iran, Elsevier en familie
De droom van een vrij Iran is nooit ver weg in zijn gedachten, essays en columns. ‘In 2009, tijdens de Groene Revolutie tegen president Mahmoud Ahmadinejad, was ik voor Elsevier een soort correspondent vanuit Nederland. Toen schreef ik voor de site meerdere stukken per dag over Iran.’
Volgend jaar schrijft hij precies twintig jaar voor EW, dat hij ‘een spiegel van zijn ziel’ noemt.
Ook zijn vrouw, die herstelt van kanker maar nog zwak is, leeft intens mee. Haar hoop is dat een vrij Iran de aanzet kan zijn tot een vrij Afghanistan, waar zij werd geboren en haar man ontmoette.
Iraniërs huilen van blijheid
Aangekomen bij het overleg met dissidenten in Brussel, volgden omhelzingen, spanning en hoop.
‘We hoopten maar dat het écht was. Dat Trump er geen show van maakte en het bij een paar bombardementen hield. Jongens, dachten we, misschien is Iran vrij op Nowruz, het Iraanse Nieuwjaar op 20 maart.
‘Ik kreeg telefoon uit Teheran, van iemand die drie naasten verloor bij de neergeslagen protesten op 8 en 9 januari.’
‘Hij zegt: we huilen van blijheid. Blij, blij, blij. De mensen bidden dat de bommen rechtstreeks op de koppen van de leiders vallen. Ja, dan zit het diep.’
De dood van ayatollah Ali Khamenei
De binnenkomende berichten spitsten zich toe op die ene vraag. Ellians stem zakt. ‘Iedereen wilde weten: leeft het beest nog? De Hitler van Iran.’
‘Maar die man kon toch niet dood? Toen kwam iemand met de bevestiging. Er waren mensen die de compound hadden gezien. Hij is dood, ze zijn allemaal dood. Tranen.’
‘Weet je het zéker, vroeg ik. Een kwartiertje later zei hij het weer: hij is écht dood! Khamenei is naar de hel gegaan. Iedereen was verlamd. En daarna: gehuil, gelach, gedans.’
En tegelijk, zegt hij, speelt de film van die 47 jaar zich af in je hoofd. Al die doden, onder wie veel familieleden. ‘En ik dacht: misschien kan ik eindelijk doen wat ik mijn oom beloofde. Namelijk dat ik op een dag zijn zoon zou zoeken, mijn neef. Hij is geëxecuteerd in 1981 en ligt waarschijnlijk in een massagraf.’
‘Misschien is de dag genaderd dat ik zijn overblijfselen naar zijn vader kan brengen en er alsnog een fatsoenlijke begrafenis komt.’
‘Denk aan die vrouwen’
Ellians betrokkenheid bij de Iraanse zaak overstijgt de familiebanden. Zijn stem heeft gewicht in het internationale gezelschap van Iraniërs die in ballingschap hun land voorbereiden op de dag dat de ayatollahs het veld hebben geruimd.
In het najaar van 2022 kreeg Ellian van het tandartsenechtpaar Darya Safai (parlementariër voor de Belgische N-VA) en Saeed Bashirtash het verzoek zich officieel aan te sluiten bij hun dissidentenbeweging.
Aanvankelijk twijfelde hij: ‘Het gaat altijd mis als intellectuelen praktische dingen gaan doen.’ Ellian noemt als extreemste voorbeeld de Franse filosoof Michel Foucault, die de Islamitische Revolutie van 1979 steunde.
‘Ze overtuigden me met één zin: denk aan die vrouwen.’ Zoals de zestienjarige Nika Shakarami, die demonstreerde tegen de moord op Mahsa Amini door politieagenten omdat Amini’s hoofddoek niet goed zou hebben gezeten. De Revolutionaire Garde arresteerde, verkrachtte en martelde Shakarami. Haar lijk werd op straat gegooid.
‘Toen ik aan haar dacht, besloot ik het te doen.’ Door de massale ‘vrouw, leven, vrijheid’-protesten groeide bij Ellian voor het eerst écht het optimisme dat het regime op zijn laatste benen liep.
Afshin Ellian is onderdeel van de transitie onder leiding van Reza Pahlavi
Dat hij wereldwijd geldt als niet zomaar een dissident, blijkt uit zijn vermelding in de officiële blauwdruk voor de transitie onder leiding van Reza Pahlavi. Dat document werd twee dagen voor Khameneis dood gepubliceerd.
Het opent met een voorwoord van de kroonprins, en beschrijft hoe de 180 eerste dagen moeten verlopen van de uitzonderingstoestand na de eventuele val van het ayatollah-regime.
‘Pahlavi’s team nam een paar weken geleden contact op om de juridische aspecten door te nemen. Op basis van mijn commentaar is de tekst aangepast. Daarom sta ik met naam en foto als adviseur in het draaiboek.’
Tot een fysieke ontmoeting met Pahlavi, zoon van de laatste sjah, kwam het twee keer. In 2008 in het huis van de kroonprins in de Verenigde Staten, en in 2012 in Den Haag.
Een absolute monarch zoals zijn vader was, wil Pahlavi niet worden, benadrukt Ellian.
‘Als monarchisten hem “majesteit” noemen, antwoordt hij: ik ben Reza, meneer Pahlavi. Hoe je me ook noemt, ik ben nog geen koning.’ Iraniërs bepalen in het plan per referendum hun staatsmodel, tot die tijd is de kroonprins leider van de strijd tegen het regime.
Wat vindt Ellian er dan van dat miljoenen Iraniërs de afgelopen maanden javid sjah, leve de Koning, scandeerden? ‘Javid sjah is overdrachtelijk bedoeld, als een fuck you naar de ayatollahs. Een soort bezwering, een kreet om een boze geest mee te verjagen.’
Een referendum en moet de toekomst van Iran bepalen
De blauwdruk voor een nieuw Iran schrijft onder meer voor dat er een grondwetgevend parlement moet komen, en alle Iraniërs mogen stemmen of het land een republiek of een monarchie wordt.
‘Het principe is one man, one vote. Elke stem telt even zwaar. Ook voor inwoners van gebieden die zich bijvoorbeeld eerst als Koerd zien en dan pas als Iraniër, die hun eigen taal willen spreken en decentraal bestuurd willen worden.’ ‘Daar heeft niemand problemen mee, maar je moet wel burger van Iran zijn. Burgerschap moet centraal staan, niet je etnische of religieuze achtergrond.’
Nooit meer terug naar een islamitisch regime
Ander belangrijk element is de ‘eeuwigheidsclausule’ dat er nooit meer een islamitische of anderszins religieuze regering kan komen. Dit naar het voorbeeld van de bepaling in de Duitse Grondwet, waarin in 1948 is vastgelegd dat het land nooit meer een dictatuur kan worden.
‘Het ayatollah-regime zegt: wij zijn een umma, de wereldwijde islamitische gemeenschap. Wij zeggen: we zijn een natie. Als je daarvan afwijkt, krijg je een stammenstrijd zoals in Libanon of op de Balkan.’
Een mooi westers concept, maar denken inwoners van Iran er ook zo over? Zijn er niet een heleboel aanhangers van de Islamitische Republiek?
‘Vorig jaar nog hield een krant in Iran een opiniepeiling waaruit bleek dat tussen de 10 en 15 procent van de Iraniërs naar de staatsomroep luistert. Dat komt overeen met schattingen van de deskundigen van 7 Aban.’
‘Laat het 15 procent zijn, een kleine 14 miljoen van de 90 miljoen inwoners. Daar zitten veel ouderen tussen, die zijn niet bereid hun leven op het spel te zetten. En conservatieve vrouwen, die minder activistisch zijn dan progressieve vrouwen.’
Herhaalt zich hier het Irak-scenario?
Ellian vreest niet voor een Irak-scenario. De bevolking van Iran is jong – gemiddeld 34 jaar – en liberaler, hoger opgeleid en seculierder dan in Midden-Oosterse landen waar een regimewisseling verkeerd afliep. Het liberale, democratische gedachtegoed van ‘zijn’ 7 Aban-beweging vindt volgens hem veel weerklank onder jonge Iraniërs in Iran.
‘Sinds de oprichting van 7 Aban zijn de veiligheidsrisico’s voor mij persoonlijk flink gegroeid.’
Vanwege de lange arm van Teheran wordt Ellian al decennia beveiligd.
Leven in dreiging
Op de Rechtenfaculteit is hij voortdurend omringd door beveiligers, die ook meelopen naar het dakterras, waar hij halverwege het gesprek een sigaret rookt in de lentezon.
Dat hij moet leven met dreiging, is aan zijn stemming niet te merken. Ondanks een eindeloze aaneenschakeling van afspraken maakt hij geen gehaaste of gestreste indruk. Goedgehumeurd neemt hij uitgebreid de tijd voor zijn gesprekspartners.
‘Moet je kijken, het is hier een waar meeuwenbordeel. Dit is dé plek waar ze kuikentjes maken.’ Hij kijkt uit over het dak en neemt een haal van zijn sigaret. Een slechte gewoonte waar hij zeker de afgelopen weken te vaak in vervalt. ‘Ik sprak laatst een vrouw uit Canada. Ze zei: “Voordat de islamisten je doden, ga jij jezelf doden. Je rookt alleen maar!” Ze heeft gelijk…’
Een bomvolle agenda
Ellians agenda is stampvol. En niet alleen door de vele overleggen met de dissidenten in Brussel. Hij is geregeld in Den Haag om Kamerleden en bewindspersonen te spreken. En hoewel hij geen ochtendmens is, meldt hij zich bijna wekelijks vóór zonsopkomst bij tv-programma Goedemorgen Nederland (WNL).
Die omroep schakelt hem ook voor andere programma’s geregeld in om de gebeurtenissen in Iran te duiden – die hij getuige zijn berichten op X continu in de gaten houdt. En dan de columns in EW.
Komt hij nog toe aan zijn universitaire werk? ‘Jazeker, heel goed zelfs. Ik heb alleen geen tijd voor gelul, socializen. - Tegen iedereen die wil afspreken, zeg ik: ik houd van je, maar ik heb geen tijd. Mijn werk gaat altijd voor.’
Die houding typeert de passie van de rechtsfilosoof voor het academische werk. In het gesprek citeert hij meermaals de Duitse filosoof Martin Heidegger (1889-1976): ‘Hoger dan de werkelijkheid staat de mogelijkheid.’
‘Het onverwachte zal gebeuren, dat begrijpen despoten als Khamenei niet. Zoals hij ook niet kon vermoeden dat een klein Mozaïsch volkje, de Israëliërs, stapje voor stapje zijn marionettengroepen als Hamas en Hezbollah zou vernietigen. Zo hebben zij hun grootste bondgenoot wakker geschud, het Iraanse volk.’
Bewondering voor Israël
Ellian koestert grote bewondering voor Israël en het Joodse volk. En vele Iraniërs met hem, bezweert hij.
‘Waarom denk je dat de Israëliërs zulke goede inlichtingen hebben op de grond in Iran? Omdat er zo veel Iraniërs zijn die hen helpen. Dat zijn echt niet allemaal huurlingen, al zijn er natuurlijk genoeg die het doen voor geld. Maar velen geloven dat het voor de goede zaak is.’
Het is geen toeval, zegt hij, dat bij demonstraties naast Iraanse vlaggen met de leeuw en de zon – die van vóór de revolutie dus – Israëlische vlaggen wapperen. ‘Dat komt omdat het uiteindelijk een zaak is van Joden en Perzen.’
Daarmee doelt hij op Cyrus de Grote. Naar de aan deze Perzische koning gewijde feestdag is het 7 Aban Front vernoemd. Dankzij Cyrus konden de Joden in de zesde eeuw voor Christus terugkeren naar Jeruzalem en hun tempel herbouwen.
‘Nu helpen de Joden de Perzen om Iran van de Islamitische Republiek te bevrijden.’
