Het Comite Iran Vrij en de steun voor kroonprins Reza Pahlavi

Door Janny Groen

In juli 2025 vond in München een congres plaats van Iraanse oppositieleden rond kroonprins Reza Pahlavi, gericht op verbreding en eenheid van het verzet tegen het ayatollah-regime, niet op herstel van de monarchie. Sprekers uit diverse politieke, etnische en maatschappelijke groepen benadrukten secularisme, mensenrechten en gelijkheid. Persoonlijke verhalen van recente vluchtelingen maakten diepe indruk. Een half jaar later werd een massale opstand in Iran extreem gewelddadig onderdrukt, met duizenden doden. Pahlavi geldt niet als toekomstige koning, maar als belangrijk symbool en organisator van een mogelijke transitie naar een seculiere democratie.

München, juli 2025. Luidkeels wordt het Iraanse volkslied van voor 1979, van voor de Islamitische Revolutie, meegezongen door meer dan 500 Iraanse congresgangers. Velen met het hand op het hart, zwaaiend met Iraanse vlaggetjes. Dit gebeurt spontaan, zonder toestemming van kroonprins Reza Pahlavi. Zijn organisatie grijpt in. Het congres is niet bedoeld om de Pahlavi-dynastie in het zonnetje te zetten, maar als een nieuwe stap om het verzet tegen het ayatollah-regime te verbreden. Op verzoek van de kroonprins is de boodschap aan de zaal: ‘Roep geen leuzen als “Leve de Koning”, maar roep op tot eenheid.’ Vervolgens wordt het formele volkslied Ay Iran uit volle borst meegezongen.

Een aantal bestuursleden van het Comité Iran Vrij is die dag aanwezig in München als observanten. Om van dichtbij te zien hoe het ‘verbredingsproces’ vorm wordt gegeven. En of het congres niet toch een grote Pahlavi-show is. Felle tegenstanders van de kroonprins zijn er uiteraard niet, maar bijvoorbeeld wel republikeinen die tegen de monarchie zijn. En Koerden, een overwegend soennitische moslimgroep die nog steeds wordt gediscrimineerd door het sjiitische regime. Een kleurrijke stoet sprekers krijgt een podium. Zoals vertegenwoordigers van diverse politieke groeperingen, voormalige politieke gevangenen, sprekers met verschillende demografische,  sociaaleconomische, culturele en sportieve achtergronden.

 Oproepen tot eenheid

Een kleine greep uit de diverse sprekersgroep.  Tayeb Azmoudeh, een Iraanse worstelkampioen. Hij zegt dat ondanks de voortdurende discriminatie de Koerden  Iran blijven steunen.  Azmoudeh: ‘ Als Iraanse Koerd en atleet draag ik met trots de vlag met de leeuw en de zon. Wij geloven in de territoriale integriteit van Iran en streven naar een vrije, welvarende en verenigde natie, waarin religie gescheiden is van de regering, gerechtigheid voor iedereen wordt gehandhaafd en verschillende etnische groepen en geloofsovertuigingen in gelijkheid samenleven.’

Bernadertte Poolis, een christen van de Irans Sazan Foundation: ‘Op een moment waarop ons Iran lijdt aan de littekens en wonden van jarenlange verwoesting, staan wij Iraanse christenen, samen met onze landgenoten — ongeacht etniciteit, religie of ideologie — verenigd en met volle overtuiging klaar om de verwoeste muren te herbouwen van een land dat ons heiligdom is.’

Mana Mandegar, een LGBTQ+-activist: ‘Vandaag sta ik hier als lid van de Iraanse LGBTQ+-gemeenschap; gewond, maar nog steeds vol hoop. Ter nagedachtenis aan alle LGBTQ+-personen die zijn gemarteld en verkracht in de gevangenissen van de Islamitische Republiek, zeg ik vanaf dit podium duidelijk: seksuele en gendervrijheid zijn een onlosmakelijk onderdeel van menselijke vrijheid, en geen nationaal project kan volledig zijn zonder ons.’

Anshan Khosravi, een leider van de Iraanse Bakhtiari-stam: ‘Prins we zien u niet als een redder, maar als een gezworen metgezel – iemand die de pijn van deze natie begrijpt en naast het volk staat in zijn streven naar vrijheid, gerechtigheid en secularisme.’

Fariborz Karami Zand, een politieagent die Iran ontvluchtte nadat hij weigerde de bevelen van de Islamitische Republiek op te volgen om protesten neer te slaan:  ‘Als soldaat van het vaderland spreek ik u vanaf dit podium toe. En als mijn kameraden mij daartoe waardig achten, doe ik dat namens degenen in uniform die toegewijd zijn aan Iran, maar niet de gelegenheid hebben gehad om vanaf een dergelijke plek te spreken’.’

Voormalige officieren van de Iraanse luchtmacht ( Fereidoon Izadsetah, Farhad Nassirkhani, Mostafa Babayan, Hassan Bigdeli) salueren op het podium. Ze hebben een boodschap voor de militairen in Iran: ‘Jullie hebben een uniform, gebruik dat om het land en het volk te verdedigen, niet om de ayatollahs aan de macht te houden.’

Af en toe worden filmpjes getoond van activisten uit Iran die verscholen achter een actuele krant of met een verdraaide stem oproepen zich aan te sluiten bij Reza Pahlavi’s strijd om een seculiere democratie. Hooman Khalili uit Californië, die muurschilderingen maakt voor de vrijheid van Iraanse vrouwen, leest een verklaring voor van ongeveer 1000 activisten en politieke gevangenen in Iran, die eenzelfde soort verklaring  willen verspreiden.

Er is ook een videoboodschap van Nobelprijswinnaar voor de Vrede Shirin Ebadi, die stelt dat de politieke structuur en de grondwet van de Islamitische Republiek geen enkele vorm van hervorming toelaten. “Om een democratische en seculiere regering te bereiken, waarin alle burgers – ongeacht hun politieke of religieuze overtuigingen of andere verschillen – gelijke rechten genieten, is er geen andere weg dan de omverwerping van het regime en het houden van een referendum onder toezicht van de Verenigde Naties.’ Ze zegt noch monarchist noch republikeins te zijn. ‘Om het monster van de tirannie te verslaan, is er slechts slechts één weg: eenheid onder de oppositie en critici.’

Gevluchte gewonden en nabestaanden

De meeste indruk maken activisten die net gevlucht zijn uit Iran. Demonstranten die gewond zijn geraakt en familieleden van betogers die door de Revolutionaire Garde zijn vermoord. Zij maken nog maar heel kort deel uit van de Iraanse diaspora en hebben actuele informatie. Moeders staan met foto’s van hun gedode kind op het podium. Ze vertellen over de onmogelijkheid het lichaam van hun gedode kind terug te krijgen. Er is het verhaal van een jongetje dat net twaalf jaar oud was toen zijn oudere broer bij een demonstratie van Women, :Life, Freedom werd gedood. Hij zegt: ‘Ik ga de strijd van mijn broer voeren zolang het nodig is, met behulp van Reza Pahlavi en met hulp van jullie allemaal.’ De moeder van een arts die werd doodgeschoten toen ze gewonde demonstranten hielp, huilt op het podium. Die persoonlijke verhalen hebben veel weg van een publieke rouwverwerking.

De diversiteit van sprekers in München laat zien dat niet alleen fanatieke monarchisten achter Reza Pahlavi staan. De kroonprins zelfs vertelt in zijn rede ervan overtuigd te zijn dat zijn aanhang, ook in Iran zelf, groeit. Niet voor niks nemen de bedreigingen aan zijn adres stevig toe en heeft hij zijn beveiliging behoorlijk moeten opschroeven.

Bloedbad

Een half jaar na het congres in München klinkt de roep om de omverwerping van het ayatollah-regime luider dan ooit. De opstand wordt op ongekend brute wijze de kop in gedrukt. De Iraanse mensenrechtenorganisatie HRANA komt op zaterdag 24 januari met een dodental van 5.000 demonstranten. De organisatie onderzoekt nog ruim 17.000 mogelijke sterfgevallen. Ook zijn er volgens HRANA ruim 40.000 mensen gearresteerd.  Een dag later meldt Time Magazine, op basis van twee hoge ambtenaren van het Iraanse gezondheidsministerie die anoniem willen blijven,  dat er begin januari in twee dagen tijd mogelijk 30.000 mensen zijn gedood. De lijkzakken raakten op en ambulances werden vervangen door opleggers met achttien wielen, schrijft Time.  Het tijdschrift kan het aantal doden zelf niet verifiëren. Vanwege de blackout  en strenge censuur geldt dat ook voor andere bronnen. Maar dat een bloedbad wordt aangericht staat vast.

Moeilijk is het ook in te schatten hoe groot de steun voor Reza Pahlavi is in Iran. Maar hij komt als enige oppositieleider wel geregeld in beeld. Voor de blackout tijdens massale protesten in verschillende steden - waaronder Teheran en Mashhad  -kwamen video’s en ooggetuigenverslagen naar buiten waarin demonstranten slogans scanderen voor Pahlavi. Bijvoorbeeld ‘This is the last battle, Pahlavi will return’. De kroonprins heeft (voordat het internet werd afgesloten) via sociale media opgeroepen tot protesten. Hij deelde specifieke tijden waarop mensen uit hun ramen en vanaf hun balkons moesten schreeuwen om solidariteit te tonen. Deze oproep  werd gedeeld en door duizenden demonstranten opgevolgd.  Op 18 januari verstoorden hackers Iraanse staats-tv-uitzendingen met berichten waarin Pahlavi prominent in beeld kwam. Onder andere met de oproep aan de veiligheidsdiensten om niet tegen burgers op te treden.

Symbool van transitie

Zijn dit signalen dat de meerderheid van het Iraanse volk zich achter Reza Pahlavi heeft geschaard en dat hij 47 jaar nadat zijn vader het land moest verlaten, met lopen armen zal worden ontvangen? Nee, dat niet. In de Iraanse diaspora zijn er critici die betwijfelen of hij brede steun geniet. Ze zeggen dat het onduidelijk is achter welke leider de Iraniërs, mocht er werkelijk een revolutie komen, gaan staan. Maar dat is nu niet aan de orde.  Pahlavi heeft steun als symbool, niet per se als toekomstige koning. Hij zal nooit de 20 procent van de Iraniërs vertegenwoordigen die de islamitische dictatuur steunen, noch de uiterst linkse groeperingen. Peilingen over steun van Pahlavi zijn er wel, onder andere van het Nederlandse onderzoeksbureau Gamaan van Ammar Maleki. Kranten als The New York Times, The Economist en Le Monde maken daar gebruik van. Volgens Maleki blijkt uit peilingen, uitgevoerd in juni 2024, dat ongeveer een derde van de bevolking Pahlavi steunt. Een derde is niet pers se voor of tegen hem, maar lijkt bereid hem te steunen om het huidige regime te laten vallen.

In verschillende recente interviews legt Maleki uit hoe hij te werk gaat. Uit het Parool (14 januari): ‘Iran is sterk gedigitaliseerd. Bijna iedereen gebruikt sociale media. Maar omdat het regime veel platforms blokkeert, gebruikt 85 procent een VPN-server. Met een VPN-verbinding is onzichtbaar welke sites mensen bezoeken en welke gegevens ze achterlaten. De overheid kan niet meekijken. Ze kunnen dus ook vragen beantwoorden zonder bang te hoeven zijn voor de gevolgen. Iraanse opiniepeilers krijgen alleen veilige antwoorden, Iraniërs zullen face to face of telefonisch nooit zeggen wat ze denken, uit angst voor straf.  We werken samen met VPN-aanbieder Psiphon, actief in landen met strikte censuur. Miljoenen Iraniërs gebruiken Psiphon, via hen zijn we enquêtes gaan uitzetten. Enorme steekproeven met 20.000 tot wel 100.000 respondenten.’

Gamaans cijfers laten zien dat Reza Pahlavi een herkenbaar en populair oppositiefiguur is, die wellicht in staat is richting te geven aan een diepgewortelde maatschappelijke zoektocht naar verandering, naar richting en naar alternatieven voor het huidige regime. Pahlavi is daar al jaren mee bezig. In mei 2012 klopte hij aan bij het internationaal Strafhof in Den Haag. Om zijn, met hulp van mensenrechtenorganisaties onderbouwde aanklacht tegen ayatollah Ali Khamenei toe te lichten. Hij stelde een zwartboek samen met concrete voorbeelden van misdaden tegen de menselijkheid sinds de mislukte Groene Revolutie van 2009. In een interview met de Volkskrant meldde hij te werken aan de oprichting van de Iraanse Nationale Raad.  Een pluriform platform, waarin monarchisten, republikeinen, linkse en rechtse activisten vanuit de hele wereld vertegenwoordigd zijn. Pahlavi toen: ‘Ik zit zelfs met de felste tegenstanders van mijn vader rond de tafel.’ Hij werkte toen ook aan een amnestieplan, dat zou worden geënt op de Zuid-Afrikaanse Waarheids- en Verzoeningscommissie.

Zijn plannen voor een overgangsperiode zijn nu veel verder uitgewerkt.  In een recent interview met de Wall Street Journal gaf hij een inkijkje. Pahlavi: ‘ De eerste 100 dagen (na de val van het regime, red.) zullen in het teken staan van het stabiliseren van de Iraanse economie en van de munt. Ik zal samenwerken met een team van technocraten, juridische en economische experts. Het economische deel is  relatief makkelijk. De psychologische overgang zal veel moeilijker zijn. De aanpassing aan een nieuwe realiteit zullen minstens een paar generaties vergen. Het is bijna alsof het om PTSS gaat. Een vrouw die is verkracht, zal nooit meer dezelfde vrouw zijn. Een natie is verkracht. En het zal tijd kosten voordat mensen dat kunnen overwinnen.’

Hoeveel kritiek er ook op Reza Pahlavi is, het Comité Iran Vrij ziet in hem de enige leider die een duidelijke strategie heeft voor de val van het regime en de overgang naar een nieuw staatsmodel. Lees verder op deze site wat de kroonprins er zelf over te vertellen heeft.